یوسف

این طولانی‌ترین داستان در قرآن است و در هیچ جای دیگر در کتاب تکرار نشده است.

داستان وقتی آغاز شد که یوسف خوابی درباره خودش و خانواده‌اش دید، که در پایان سوره به حقیقت پیوست.

برادران ناتنی یوسف به او بسیار حسادت کردند، بنابراین تصمیم گرفتند با صحنه‌سازی مرگ او، از شرش خلاص شوند.

به خاطر کاری که برادران انجام دادند، یوسف به عنوان برده فروخته شد و با وجود اینکه بی‌گناه بود، سر از زندان درآورد.

خداوند به یوسف موهبت تعبیر خواب را عطا کرد. این به او کمک کرد تا پس از آنکه معنای خواب پادشاه را توضیح داد، از زندان رها شود.

یوسف به عنوان وزیر اعظم جدید، توانست مصر را از سال‌ها قحطی نجات دهد.

یوسف با وجود اینکه به قدرت رسید، از برادرانش انتقام نگرفت. در عوض، به آنها کمک کرد و آنها را بخشید.

تمام خانواده یوسف در مصر دوباره گرد هم آمدند.

به پیامبر (ص) توصیه می‌شود که به دعوت دیگران به اسلام ادامه دهد، با علم به اینکه خداوند همواره او را یاری خواهد کرد.

پیامبران با وجود اینکه از آزمایش‌ها و چالش‌ها عبور می‌کنند، همواره با یاری خداوند موفق می‌شوند.

سرانجام، برادران بزرگتر یوسف آنقدر از حسادت کور شده بودند که تصمیم گرفتند از شر او خلاص شوند. ابتدا، نقشه‌ای برای کشتن او کشیدند، اما بعد نظرشان عوض شد و تصمیم گرفتند او را فقط به چاهی دورافتاده بیندازند.

او بعدها توسط گروهی از مسافران پیدا شد که او را به عنوان برده به عزیز مصر فروختند. یوسف از زیبایی و توانایی تعبیر خواب برخوردار بود. وقتی او به بلوغ رسید، همسر عزیز مصر سعی کرد او را به خود جذب کند، اما او نپذیرفت. او داستانی ساخت و به شوهرش شکایت کرد تا یوسف را به دردسر بیندازد.

با اینکه او بی‌گناه بود، سال‌ها در زندان به سر برد.

در زندان، یوسف با دو زندانی دیگر آشنا شد. هر یک از آنها خوابی دیده بودند و یوسف توانست خواب‌هایشان را تعبیر کند. یکی از آن زندانیان سرانجام به خدمت پادشاه بازگشت. روزی، پادشاه کابوسی دید که هیچ کس قادر به تعبیر آن نبود. زندانی سابق، یوسف را برای تعبیر آن خواب بد آورد.

یوسف به آنها گفت که مصر سال‌های دشواری را به دلیل کمبود باران و قحطی غذا پشت سر خواهد گذاشت. سپس یوسف آزاد شد و بی‌گناهی‌اش اعلام گردید. پادشاه تحت تأثیر شخصیت یوسف قرار گرفت و او را به عنوان وزیر اعظم جدید برای مدیریت ذخایر غذایی در آن سال‌های دشوار استخدام کرد.

یوسف مخفیانه هویت واقعی خود را به بنیامین فاش کرد و نقشه‌ای کشید تا او را در مصر نگه دارد. وقتی برادرانش نزد پدرشان بازگشتند و خبر غم‌انگیز اینکه نتوانستند بنیامین را بازگردانند به او دادند، یعقوب (ع) آنقدر گریه کرد که بینایی‌اش تحت تأثیر قرار گرفت.

او به پسرانش گفت که برگردند و با دقت یوسف و بنیامین را جستجو کنند. برادران نزد یوسف بازگشتند و از او مهربانی طلبیدند. وقتی یوسف به آنها گفت که واقعاً کیست، شوکه شدند. به محض اینکه آنها عذرخواهی صمیمانه خود را ابراز کردند، او آنها را بخشید.

یوسف سپس به آنها گفت که پیراهنش را بردارند و آن را بر صورت پدرش بگذارند تا او دوباره بینا شود و از آنها خواست که تمام خانواده‌شان را به مصر بیاورند.

همه آنها رسیدند، سپس پدر، نامادری و یازده برادرش به نشانه احترام در برابر او سر فرود آوردند، و بدین ترتیب خواب قدیمی‌اش به حقیقت پیوست. سپس همه در مصر تحت مراقبت یوسف (ع) با خوشحالی زندگی کردند.

این سوره در زمان بسیار دشواری در زندگی پیامبر (ص) نازل شد؛ پس از وفات همسرش خدیجه و عمویش ابوطالب، تنها با سه روز فاصله. هنگامی که پیامبر (ص) دو حامی اصلی خود را از دست داد، بت‌پرستان آزار و اذیت خود را علیه جامعه کوچک مسلمانان در مکه افزایش دادند.

بنابراین این سوره برای تسلی دادن به پیامبر (ص) نازل شد، زیرا او می‌توانست با زندگی یوسف (ع) همذات‌پنداری کند. هر دو داستان از بسیاری جهات مشابه هستند:

۱. مانند یوسف (ع)، پیامبر (ص) مجبور شد زادگاه خود را برای سالیان متمادی ترک کند.

۲. مردم به او حسادت می‌کردند زیرا خداوند او را با رحمتی ویژه مورد لطف قرار داده و او را پیامبر گردانیده بود.

۳. او به دروغ متهم شد که شاعر، دروغگو و دیوانه است.

۴. یوسف (ع) همیشه در سختی و آسانی به درگاه خداوند دعا می‌کرد و پیامبر (ص) نیز چنین می‌کرد.

۵. پیامبر (ص) نیز مانند یوسف (ع) مجبور بود سختی‌های زیادی را پشت سر بگذارد تا در نهایت به اقتدار کامل دست یابد.

۶. پس از سال‌ها آزار و اذیت، پیامبر (ص) مکه را فتح کرد و با دشمنانش با مهربانی رفتار نمود. او حتی همان سخنانی را نقل قول کرد که یوسف (ع) هنگام بخشیدن برادرانش در آیه ۹۲ فرمود: "امروز ملامتی بر شما نیست. خداوند شما را بیامرزد! او مهربان‌ترین مهربانان است!"

۷. اهل مکه اسلام را پذیرفتند و مانند خانواده یوسف (ع)، پس از آن در صلح و آرامش زندگی کردند.

برخی از اندیشمندانی که در قرآن تدبر می‌کنند، بُعد جدیدی از زیبایی این کتاب را کشف کرده‌اند. آنها آن را "ساختار حلقوی" می‌نامند که در بسیاری از سوره‌ها و حتی آیات قرآن یافت می‌شود.

"ساختار حلقوی" اساساً به این معناست که اگر هر یک از آن سوره‌ها یا آیات را دقیقاً از وسط تا کنید، نیمه اول و نیمه دوم کاملاً با هم منطبق می‌شوند.

این بسیار جالب است زیرا پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نمی‌توانست بخواند یا بنویسد. این ثابت می‌کند که او نویسنده قرآن نیست. بلکه او فقط سوره‌ها را همان‌طور که به او وحی شده بود، حفظ می‌کرد.

بنابراین، برای او کاملاً غیرممکن بود که سوره‌ها را با این نظم شگفت‌انگیز ساختاربندی کند.

روایت شده است که برخی از اصحاب به پیامبر (ص) گفتند: "ای کاش برای ما قصه‌هایی می‌گفتی." پس داستان یوسف (ع) نازل شد. {امام ابن کثیر و امام قرطبی}

به گفته امام قرطبی، داستان یوسف (ع) به دلایل زیر بسیار ویژه است:

این داستان برای همه پایانی خوش دارد. یوسف (ع) وزیر اعظم مصر می‌شود، او برادرانش را می‌بخشد، تمام خانواده در مصر دوباره گرد هم می‌آیند و همگی با خوشی زندگی می‌کنند.

برخلاف داستان‌های موسی، صالح، هود و لوط (ع)، هیچ کس در داستان یوسف (ع) هلاک نمی‌شود.

بسیاری از مردم می‌توانند با درس‌ها و فراز و نشیب‌های این داستان همذات‌پنداری کنند.

این داستان بسیار آرامش‌بخش است، به ویژه برای کسانی که مورد بی‌عدالتی قرار گرفته‌اند.

یکی از درس‌های اصلی که از این سوره می‌آموزیم این است که گاهی اوقات زندگی، فارغ از اینکه چقدر خوب باشید، به سمت شما خاک می‌پاشد. بسیاری از مردم وقتی در یک بازی می‌بازند یا در امتحانی شکست می‌خورند عصبانی می‌شوند، زیرا فکر می‌کنند همیشه باید برنده شوند یا موفق باشند.

اما زندگی اینگونه نیست. زندگی فراز و نشیب دارد، موفقیت‌ها و شکست‌ها. پس به خاطر داشته باشید که وقتی زندگی به سمت شما خاک می‌پاشد، اجازه ندهید آن خاک شما را دفن کند. در عوض، آن را زیر پاهای خود بگذارید و برخیزید. هر چالش را به یک فرصت تبدیل کنید.

• یوسف (ع) مجبور بود با چالش‌های زیادی دست و پنجه نرم کند، اما او موفق شد.

• پیامبر (ص) سختی‌های زیادی را پشت سر گذاشت، اما در نهایت اوضاع به نفع ایشان رقم خورد.

• مسلمانان در احد شکست خوردند، اما در نهایت دست بالا را داشتند.

• برخی افراد نابینا به دنیا می‌آیند، با این حال قادرند قرآن را حفظ کنند و به اسلام خدمت کنند.

برخی افراد در امتحانی شکست می‌خورند یا کسب و کاری را از دست می‌دهند، اما می‌توانند دوباره خود را بسازند.

برخی افراد سخت کار می‌کنند و اعمال نیک انجام می‌دهند، اما مورد قدردانی دیگران قرار نمی‌گیرند. الله از آنها قدردانی می‌کند و تنها همین مهم است.

بله، ممکن است گاهی زمین بخوریم. این پایان دنیا نیست. باید برخیزیم و به راهمان ادامه دهیم. اشکالی ندارد که گاهی ببازیم یا شکست بخوریم، زیرا این به پیروزی و موفقیت معنا و ارزش می‌بخشد.

مهمترین چیز این است که به خودت ایمان داشته باشی، به خدا توکل کنی، تمام تلاشت را بکنی و هرگز امیدت را از دست ندهی.

این سوره درباره خواب‌ها و اینکه چگونه خداوند به یوسف (ع) توانایی تعبیر آن خواب‌ها را عطا فرمود، صحبت می‌کند. همانطور که در سوره ۶۳ اشاره کردیم، پیامبر (ص) فرمودند که سه نوع خواب وجود دارد:

• خوابی از جانب خداوند—مثلاً وقتی خود را شاد، در حال لذت بردن از زندگی، یا در بهشت می‌بینید. می‌توانید خواب خود را برای اعضای خانواده یا دوستان نزدیک تعریف کنید، اما آن را با همه در میان نگذارید، زیرا ممکن است برخی افراد حسادت کنند.

• کابوسی از جانب شیطان—مثلاً وقتی خود را در حال رنج کشیدن، خفه شدن، یا مردن می‌بینید. بهتر است این را با کسی در میان نگذارید، زیرا کسانی که شما را دوست دارند، نگران شما خواهند شد و کسانی که شما را دوست ندارند، از اینکه خواب بدی دیده‌اید خوشحال خواهند شد.

• خوابی از جانب خودتان—مثلاً اگر هفته آینده امتحان نهایی دارید و مدام به آن فکر می‌کنید، ممکن است خواب ببینید که به مدرسه می‌روید و امتحان می‌دهید. اگر خواب مادربزرگتان را که دو سال پیش فوت کرده است می‌بینید، این ممکن است به این دلیل باشد که دلتنگ او هستید. {امام مسلم}

به هر حال، با خواب‌ها حواس‌تان پرت نشود. همیشه به خاطر داشته باشید که خداوند بهترین‌ها را برای شما می‌خواهد و شما همیشه تحت مراقبت او هستید.

به راحتی می‌توانیم درک کنیم که چرا یعقوب (ع) از یوسف (ع) خواست که رویایش را با دیگران در میان نگذارد. حریم خصوصی یکی از مهم‌ترین مسائلی است که این روزها بسیاری از مردم آن را جدی نمی‌گیرند. با تسلط شبکه‌های اجتماعی بر زندگی مردم، حفظ هرگونه راز و رازداری روز به روز دشوارتر می‌شود.

مردم اطلاعاتی درباره موقعیت مکانی، زندگی شخصی، فرزندان، حیوانات خانگی، دوستان، غذا، لباس‌هایشان – اساساً همه چیز – را به اشتراک می‌گذارند. آنها همیشه نمی‌دانند چه کسی پست‌هایشان را دنبال می‌کند و متوجه نیستند که ممکن است کسی از این اطلاعات سوءاستفاده کند.

شاید متوجه شده باشید که وقتی آنلاین به دنبال کالایی (مثلاً یک گوشی تلفن) می‌گردید، ناگهان شبکه‌های اجتماعی شما پر از تبلیغات گوشی می‌شود! و از آنجایی که شما بسیار ساده‌لوح هستید، با خود فکر می‌کنید: «اوه، سبحان‌الله، جادو!» واقعاً اینطور نیست.

حقیقت این است که شرکت‌های بزرگ از داده‌هایی که درباره شما جمع‌آوری می‌کنند سوءاستفاده کرده و میلیاردها دلار درآمد کسب می‌کنند.

داستان‌های زیادی درباره افرادی خوانده‌ام که پس از انتشار پست‌هایی در شبکه‌های اجتماعی برای به رخ کشیدن سبک زندگی لوکس خود یا به اشتراک گذاشتن جزئیات تعطیلاتشان دور از خانه، خانه‌هایشان مورد سرقت قرار گرفته است.

هنگامی که بازگشتند، جواهرات گران‌قیمت، مبلمان و لوازم الکترونیکی‌شان ناپدید شده بود. آنها این درس را به سختی آموختند.

همانطور که در سراسر این سوره می‌بینیم، خداوند یاری خود را در زمانی که حضرت یوسف (ع) بیشترین نیاز را به آن داشت، به او می‌رساند.

هنگامی که برادران یوسف قصد کشتن او را داشتند، ناگهان یکی از آنها مخالفت کرد.

هنگامی که کاروان او را به بردگی فروخت، عزیز مصر با او چون فرزند خود رفتار کرد.

هنگامی که به دروغ متهم شد، شاهدی برای اثبات بی‌گناهی او شهادت داد.

هنگامی که حضرت یوسف (ع) به زندان افتاد، پادشاه خوابی دید که منجر به آزادی او شد.

هنگامی که زنان علیه او مکر کردند، پادشاه او را اکرام نمود.

درس اینجا این است که ما تصویر کامل را نمی‌بینیم. شاید خیر به شر و شر به خیر بینجامد. ما هرگز نمی‌دانیم. نمونه‌های متعددی از این امر را می‌توان در داستان یوسف (ع) یافت. آیه ۲۳ سوره حدید به ما می‌آموزد که بر آنچه از دست داده‌ایم غمگین نشویم و بر آنچه به دست آورده‌ایم سرمست نشویم.

آیه ۲۱۶ سوره بقره نیز می‌فرماید: "چه بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد است، و چه بسا چیزی را ناخوش دارید و آن برای شما خوب است." خداوند به کل ماجرا احاطه دارد؛ در حالی که ما تنها جزئی کوچک را می‌بینیم.

در نهایت، باید به این اعتماد کنیم که خداوند همواره بهترین را برای ما مقدر می‌سازد.

شاید کسی بپرسد: «چرا یوسف (علیه السلام) خوابی از چیزهای خوب دید، اما چیزهای وحشتناکی را که قرار بود برایش اتفاق بیفتد، ندید؟» باید درک کنیم که خداوند این خواب را به یوسف (علیه السلام) عطا کرد تا او سرانجام نیکو و بزرگ را ببیند و از وقایع دشواری که در طول مسیر رخ می‌داد، غافل

نشود. شاید اگر او آن چیزهای وحشتناک را می‌دید، امیدش را به موفقیت از دست می‌داد. به همین ترتیب، دیدن خوابی درباره اینکه چگونه در یک مراسم فارغ‌التحصیلی مورد تجلیل قرار خواهید گرفت، انگیزه‌ای بهتر است تا دیدن خوابی درباره اینکه چقدر هنگام مطالعه خسته خواهید شد.

خواب‌های پیامبران همیشه به حقیقت می‌پیوندد. به عنوان مثال، خواب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درباره ورود به مکه به حقیقت پیوست (۴۸:۲۷). خواب حضرت ابراهیم (علیه السلام) درباره قربانی نیز به حقیقت پیوست (۳۷:۱۰۲).

خواب حضرت یوسف (علیه السلام) نیز در پایان این سوره به حقیقت پیوست. اما در مورد مردم عادی، خواب‌هایشان ممکن است به حقیقت بپیوندد یا نپیوندد. خواب‌های دو زندانی و پادشاه نیز در این سوره به حقیقت پیوست.

همه قادر به تعبیر خواب نیستند. پیامبرانی مانند یوسف و محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) با این دانش مورد موهبت قرار گرفتند. برخی از علما مانند امام ابوحنیفه و امام ابن سیرین نیز این موهبت را داشتند. علما هنگام تلاش برای تعبیر معنای خواب‌ها به دنبال سرنخ‌ها می‌گردند.

گاهی اوقات دو عالم، دو تعبیر متفاوت برای یک خواب ارائه می‌دهند. شاید یک عالم همان خواب را به دو روش متفاوت تعبیر کند.

روزی، دو مرد نزد امام ابن سیرین آمدند و هر دو گفتند که خواب دیده‌اند کسی اعلامی می‌کند. او به مرد اول گفت که حاجی می‌شود و به دومی گفت که او دزد است!

پس از رفتن آن دو مرد، مردم از ابن سیرین پرسیدند: "چرا خواب آنها را متفاوت تعبیر کردید؟" او گفت: "وقتی به اولی نگاه کردم، نور ایمان را در چهره‌اش دیدم که مرا به یاد اعلام حج توسط ابراهیم (ع) انداخت.

اما وقتی به دومی نگاه کردم، تاریکی گناه را در چهره‌اش دیدم که مرا به یاد اعلام دزدی جام پادشاهی توسط نگهبانان یوسف (ع) انداخت." {امام ابن سیرین در تفسیر الاحلام 'تعبیر خواب‌ها'}