عنکبوت

این سوره به ما می‌آموزد که زندگی پر از آزمایش است و ما باید در سختی‌ها صبور باشیم.

آزمایش‌ها به ما نشان می‌دهند که چه کسی واقعاً در ایمان قوی یا ضعیف است.

نوح (ع)، ابراهیم (ع)، لوط (ع) و شعیب (ع) به دلیل صبرشان به عنوان الگو ذکر شده‌اند.

بت‌پرستان به خاطر دروغ‌هایشان علیه حقیقت مورد انتقاد قرار می‌گیرند.

داستان‌های اقوام نابود شده به عنوان هشداری به بت‌پرستان ذکر شده‌اند.

خدا به مردم ظلم نمی‌کند؛ آنها به خودشان ظلم می‌کنند.

بعضی از مردم فقط در سختی‌ها خدا را یاد می‌کنند، اما همین که او کارها را برایشان آسان می‌کند، به سرعت از او روی برمی‌گردانند.

مؤمنان به خاطر توکلشان به خدا و یاری رساندن به راه او مورد ستایش قرار می‌گیرند.

اگر نمی‌توانی در یک مکان به اسلام عمل کنی، همیشه می‌توانی به جای دیگری مهاجرت کنی. به یاد داشته باش: تو درخت نیستی!

زمین پهناور است و دارای منابع فراوان.

الله وعده می‌دهد که روزی مؤمنان را پیوسته تأمین کند، همانگونه که روزی سایر مخلوقاتش را تأمین می‌نماید.

به جای کاشت پنبه و ادامه دادن به باخت در مبارزه با این سوسک، کشاورزان تصمیم گرفتند محصولات دیگری مانند بادام زمینی بکارند. شهرستان کافی به زودی به بزرگترین تولیدکننده بادام زمینی در آمریکا تبدیل شد و کشاورزان از بادام زمینی پول بسیار بیشتری نسبت به پنبه به دست آوردند. برای تشکر از این حشره به خاطر تغییر اقتصادشان، مردم انترپرایز در سال ۱۹۱۹ مجسمه‌ای از فردی ساختند که یک سوسک را بالا نگه داشته است. درس این ماجرا این است که: اگر چیزی نتیجه نمی‌دهد، حتی اگر تمام تلاش خود را کرده‌اید، شاید باید چیز دیگری را امتحان کنید. ممکن است برای شما بهتر باشد.

این سوره زمانی نازل شد که مسلمانان اولیه در مکه دوران بسیار سختی را می‌گذراندند. پیامبر (ص) هر راه ممکنی را برای جذب مکیان به اسلام امتحان کرد، اما هیچ چیز کارساز نبود. پیامبر (ص) مدت‌ها پیش از آنکه دیگران به این فکر بیفتند، دریافت که اگر مکه سرزمین مناسبی برای اسلام نیست، مسلمانان باید سرزمین دیگری را امتحان کنند. بعدها وقتی مسلمانان به مدینه هجرت کردند، اسلام بسیار قدرتمند شد و به زودی به بسیاری از نقاط دیگر گسترش یافت. این هجرت از مکه به مدینه تاریخ جهان را تغییر داد.

در ابتدا، برخی از صحابه تمایلی به مهاجرت به مدینه نداشتند. آنها مطمئن نبودند که چرا الله اجازه می‌دهد اتفاقات ناگواری در مکه برایشان پیش بیاید. چگونه بت‌پرستان می‌توانستند به آنها ظلم کنند، در حالی که هیچ گناهی مرتکب نشده بودند؟ آنها تنها الله را می‌پرستیدند و تلاش می‌کردند زندگی شایسته‌ای به عنوان مسلمان داشته باشند. از این رو، الله این سوره را نازل کرد تا به آنها صبر بیاموزد و به آنها اطمینان دهد که الله بهترین را برایشان رقم خواهد زد. هر کس در این زندگی به شیوه‌های مختلفی آزمایش می‌شود. برخی با سلامتی خود (جسمی، روحی، عاطفی و غیره)، برخی با ثروت خود، برخی با خانواده خود و برخی با ایمان خود مورد آزمایش قرار می‌گیرند.

این آزمایش‌ها برای آن است که نشان دهد آیا فرد مؤمن واقعی است یا خیر. از مؤمنان خواسته شده است که از صبر نوح، ابراهیم، لوط و موسی (علیهم السلام) که در این سوره ذکر شده‌اند، درس بگیرند. همه این پیامبران به خاطر ایمانشان مجبور شدند از مکانی به مکان دیگر مهاجرت کنند. الله وعده می‌دهد که از مؤمنان مراقبت کند و از آنها می‌خواهد که اگر نمی‌توانند آزادانه به دین خود عمل کنند، به مکان دیگری کوچ کنند. در نهایت، مؤمنان همیشه پیروز می‌شوند و بدکاران مجازات می‌گردند. {به روایت امام قرطبی}

همانطور که در سوره قاف (۵۰) اشاره کردیم، الفبای عربی ۲۹ حرف دارد؛ ۱۴ حرف از آنها به صورت حروف تنها یا گروهی در ابتدای ۲۹ سوره ظاهر می‌شوند، مانند الف-لام-میم، حا-میم، یا-سین، صاد و نون. امام ابن کثیر در تفسیر خود از سوره ۲:۱ می‌گوید که این ۱۴ حرف را می‌توان در یک جمله عربی مرتب کرد که ترجمه آن چنین است: «متنی حکیمانه و مقتدر، پر از شگفتی‌ها.» اگرچه علمای مسلمان تلاش کرده‌اند تا این ۱۴ حرف را توضیح دهند، اما هیچ‌کس جز خداوند معنای واقعی آنها را نمی‌داند.

پیامبر اکرم (ﷺ) فرمودند: «مؤمن قوی بهتر و نزد خداوند محبوب‌تر از مؤمن ضعیف است، اگرچه در هر دو خیری هست. آنچه برایت سودمند است را بجوی. به خداوند توکل کن. و هرگز ناامید نشو. اگر اتفاق ناخوشایندی برایت افتاد، نگو: «اگر چنین می‌کردم، آن‌چنان می‌شد.» بلکه بگو: «این تقدیر الهی است و خداوند هر چه بخواهد انجام می‌دهد،» زیرا کلمه «اگر» دری را برای وسوسه شیطان باز می‌کند.» {روایت شده توسط امام مسلم}

این حدیث به ما می‌آموزد که خداوند مسلمانی را دوست دارد که در ایمان، دانش، آمادگی جسمانی، ثروت و زندگی اجتماعی خود قوی باشد. ما باید آنچه برای خود و دیگران مفید است انجام دهیم و وقت و انرژی خود را صرف فعالیت‌ها و بحث‌های مضر یا بی‌معنی نکنیم. ما باید همیشه به خداوند توکل کنیم و هرگز امید خود را از دست ندهیم. ما باید در زمان‌های دشوار صبور باشیم. ما باید همیشه اعتماد کنیم که خداوند بهترین را برای ما انجام می‌دهد، حتی اگر حکمت آن را درک نکنیم. پشیمانی گذشته را تغییر نمی‌دهد، بلکه حال و آینده را تباه می‌کند. نباید اجازه دهیم شیطان ما را فریب دهد.

این زندگی سرشار از آزمایش است. هر کس، صرف نظر از میزان نیکی‌اش، مورد آزمایش قرار می‌گیرد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند که هیچ کس بیشتر از پیامبران آزمایش نمی‌شود. {روایت امام احمد} اگر گمان می‌کنید چون فردی نیکوکار هستید نباید مورد آزمایش قرار بگیرید، مانند کسی خواهید بود که جلوی یک گاو می‌ایستد و تصور می‌کند گاو به او حمله نخواهد کرد، زیرا او گیاهخوار است!

واژه «آزمایش» (که در عربی «فتنه» است)، از ریشه «فَتَنَ» می‌آید که به معنای ذوب کردن طلا در آتش است تا طلای خالص به دست آید و ناخالصی‌ها جدا شود. همانطور که خداوند متعال در آیات ۲ و ۳ می‌فرماید، هدف اصلی آزمایش‌ها این است که مؤمنان راستین (مانند طلای خالص) از کسانی که ایمان ضعیفی دارند، مشخص شوند.

سعد بن ابی وقاص (رضی الله عنه) در حدود سن ۱۷ سالگی اسلام آورد و او یکی از ۱۰ صحابی بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنها فرمود که اهل بهشت هستند. سعد (رضی الله عنه) گفت که همیشه با مادرش نیکوکار بود، اما وقتی اسلام آورد، مادرش بسیار از او خشمگین شد. او تهدید کرد: "اگر این دین جدید را ترک نکنی، من آنقدر غذا و آب نخواهم خورد تا بمیرم و مردم خواهند گفت: 'شرم بر تو باد که مادرت را کشتی!'" او به مادرش التماس کرد: "لطفاً این کار را نکن، زیرا من هرگز اسلام را ترک نخواهم کرد." اما او به حرفش گوش نداد و به مدت ۳ روز خود را گرسنه نگه داشت تا اینکه بسیار ضعیف شد. او از مادرش به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شکایت کرد، پس آیه ۸ این سوره نازل شد.

سعد (رضی الله عنه) به مادرش گفت: "مادر عزیزم! حتی اگر ۱۰۰ جان داشتی و آنها یکی یکی از بدنت خارج می‌شدند، من هرگز از ایمانم دست برنمی‌داشتم. پس، این به خودت بستگی دارد که می‌خواهی غذا بخوری یا نه." سرانجام، وقتی او احساس کرد که سعد در مورد اسلام بسیار جدی است، دوباره شروع به خوردن و نوشیدن کرد. {روایت شده توسط امام مسلم و امام ترمذی}

مانند سعد (رضی الله عنه)، حتی پیامبران نیز مجبور بودند با اعضای خانواده‌ای که کافر بودند، کنار بیایند. این احتمالاً یکی از بزرگترین چالش‌هایی بود که پیامبران باید از سر می‌گذراندند. دلیل این است که مردم می‌گفتند: "اگر این مرد واقعاً پیامبر بود، خانواده‌اش اولین کسانی بودند که به پیامش ایمان می‌آوردند." دیگران از این به عنوان بهانه‌ای برای ایمان نیاوردن استفاده می‌کردند. بیشتر پیامبرانی که در این سوره ذکر شده‌اند، خویشاوندان نزدیکی داشتند که آنها را رد کردند: پدر ابراهیم (علیه السلام) کافر بود؛ پسر و همسر نوح (علیه السلام) کافر بودند؛ همسر لوط (علیه السلام) کافر بود؛ و ابولهب، عموی پیامبر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)، کافر بود.

پدر از نقشه شیطانی آنها خوشش نیامد و به هر دو گفت: "بچه‌ها! چه فایده‌ای دارد که این مرد بیچاره را آزار دهید؟ اگر به مکتب حفظ قرآن می‌روید، بگذارید مردم قرآن را در اعمال شما ببینند. چطور است که سه دینار طلایی داخل کفش‌هایش بگذاریم و از پشت آن درخت بزرگ او را تماشا کنیم؟" آنها با این ایده موافقت کردند.

وقتی پیرمرد نمازش را تمام کرد، رفت تا کفش‌هایش را بردارد و با کمال تعجب طلاها را در کفش‌هایش پیدا کرد. کشاورز شروع به گریه کرد. او گفت: "الحمدلله که دعایم را اجابت کردی. همسرم بیمار بوده و من توان خرید دارو برای او را نداشتم." با دیدن این صحنه، پدر و فرزندانش بسیار احساساتی شدند. پدر گفت: "آیا این خیلی بهتر از اذیت کردن او و بدبخت کردنش فقط برای سرگرمی نیست؟"

به همین ترتیب، قوم ابراهیم (ع) نسل‌ها بت‌پرستی می‌کردند. آنها فقط کورکورانه از والدین خود پیروی می‌کردند. هنگامی که ابراهیم (ع) تلاش کرد آنها را اصلاح کند، از تغییر سر باز زدند، زیرا به آنچه دوستان و والدینشان انجام می‌دادند، عادت کرده بودند. سرانجام، ابراهیم (ع) بت‌های بی‌جان و بی‌قدرت آنها را درهم شکست. قوم خشمگین او خواستند با سوزاندن وی انتقام بگیرند، اما خداوند او را از آتش نجات داد (۲۱:۵۱-۷۱).

خداوند همچنین لوط (ع)، شعیب (ع)، موسی (ع) و دیگر پیامبران را نجات داد و دشمنانشان را نابود ساخت. این پیامی است برای مسلمانان مظلوم که خداوند همواره برای محافظت از آنها حاضر است، اگر به او توکل کنند. {روایت شده توسط امام ابن کثیر و امام قرطبی}

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به پسرعموی خردسالش، عبدالله بن عباس (رضی الله عنه)، فرمودند: "ای نوجوان! بگذار کلماتی (نصیحتی) به تو بیاموزم. خدا را رعایت کن، او تو را حفظ می‌کند. خدا را رعایت کن، او همیشه با تو خواهد بود. هرگاه چیزی خواستی، از خدا بخواه. و هرگاه یاری خواستی، از خدا یاری بجوی. بدان که اگر همه مردم دنیا جمع شوند تا به تو سودی برسانند، نمی‌توانند سودی به تو برسانند مگر آنچه خدا برایت مقدر کرده باشد. و اگر جمع شوند تا به تو زیانی برسانند، نمی‌توانند زیانی به تو برسانند مگر آنچه خدا برایت مقدر کرده باشد. قلم‌ها برداشته شده و صحیفه‌ها خشک گشته‌اند." {به روایت امام ترمذی}

در روایتی دیگر، ایشان فرمودند: "خدا را رعایت کن، او همیشه با تو خواهد بود. خدا را در آسایش بشناس، تا او تو را در سختی‌ها حفظ کند. بدان که آنچه از تو فوت شد، هرگز به تو نمی‌رسید؛ و آنچه به تو رسید، هرگز از تو فوت نمی‌شد. بدان که با صبر، پیروزی است؛ و با سختی، گشایش است؛ و با دشواری، آسانی است." {به روایت امام احمد}