نور

این سوره آداب معاشرت با یکدیگر را به مؤمنان می‌آموزد.

داشتن روابط عاشقانه خارج از ازدواج حرام است.

نباید تهمت‌های ناروا یا اطلاعات غلط را درباره مردم منتشر کنیم.

نباید هر چیزی را که می‌شنویم باور کنیم.

به مردان و زنان مسلمان امر شده است که عفت و حیا را رعایت کنند.

ما باید پیش از ورود به منازل مردم، اجازه بگیریم.

خداوند به یاری بندگان مؤمن خود وعده می‌دهد.

مؤمنان با نور خداوند هدایت می‌شوند، در حالی که کافران در ظلمات گمراهند.

خداوند دارای علم و قدرت مطلق است.

هر آنچه در کائنات است، خداوند را تسبیح می‌کند.

منافقان به دلیل نافرمانی از پیامبر (ص) سرزنش می‌شوند.

مسلمانان همواره باید به پیامبر (ص) احترام بگذارند و ایشان را تکریم کنند.

یکی از صحابه، به نام مرثد بن ابی مرثد (رضی الله عنه)، قبل از مسلمان شدنش زنی بدکاره و بت‌پرست مکی را می‌شناخت. بعدها، وقتی مرثد (رضی الله عنه) اسلام آورد، از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پرسید که آیا می‌تواند با آن زن ازدواج کند. آیه ۳ نازل شد و به مرثد (رضی الله عنه) فرمود که نباید با آن زن بت‌پرست ازدواج کند. {امام ترمذی}

شایان ذکر است که اسلام درِ توبه را برای مردم باز می‌کند. کسانی که در گذشته گناه کرده‌اند و سپس راه خود را اصلاح کرده‌اند، مورد پذیرش خداوند و بقیه جامعه مسلمانان قرار خواهند گرفت، به شرطی که نیت خالص داشته باشند.

پس از غزوه احد که مسلمانان شکست خورده بودند، برخی قبایل گمان کردند که جامعه مسلمانان در مدینه ضعیف شده است. آن قبایل شروع به آماده شدن برای حمله به شهر کردند. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مجبور شدند لشکرکشی‌هایی را رهبری کنند تا مانع رسیدن آن قبایل به مدینه شوند. در یکی از آن لشکرکشی‌ها، همسرشان، عایشه (رضی الله عنها)، ایشان را همراهی می‌کردند. در آن زمان، زنان معمولاً در هودجی که شبیه چادری کوچک بر پشت شتر بود، سفر می‌کردند. پس از استراحتی کوتاه در راه، کاروان اردوگاه را ترک کرد، بی‌خبر از اینکه عایشه (رضی الله عنها) در آن نبود. او برای یافتن گردنبندی که گم کرده بود، رفته بود. هنگامی که بازگشت، همه رفته بودند، بنابراین مجبور شد تنها در آنجا منتظر بماند. اندکی بعد، صحابی‌ای به نام صفوان (رضی الله عنه) آمد و متوجه شد که او جا مانده است، بنابراین او را تا کاروان همراهی کرد.

هنگامی که عایشه (رضی الله عنها) مورد تهمت قرار گرفت و شایعات گسترش یافت، یکی از صحابه به نام ابوایوب انصاری (رضی الله عنه) با همسرش درباره این وضعیت گفتگو کرد. او پرسید: «آیا نمی‌شنوی مردم درباره همسر پیامبر چه می‌گویند؟» همسرش پاسخ داد: «همه کذب است.» سپس او گفت: «اگر تو عایشه (رضی الله عنها) بودی، آیا چنین کاری می‌کردی؟» همسرش گفت: «محال است!» او اظهار داشت: «به خدا سوگند! عایشه (رضی الله عنها) از تو بهتر است، و برای او انجام چنین کاری حتی محال‌تر است.» سپس همسرش به او گفت: «اگر تو صفوان (رضی الله عنه) بودی، آیا چنین کاری می‌کردی؟» او پاسخ داد: «محال است!» همسرش اظهار داشت: «به خدا سوگند! صفوان (رضی الله عنه) از تو بهتر است، و برای او انجام چنین کاری حتی محال‌تر است.»

به گفته بسیاری از علما، آیه ۱۲ نازل شد تا به مؤمنان بیاموزد که باید مانند ابوایوب (رضی الله عنه) و همسرش واکنش نشان می‌دادند. {امام ابن کثیر و امام قرطبی}

مردی پس از نماز جمعه نزد امام آمد تا چیزی را که درباره یکی دیگر از اعضای جامعه شنیده بود، به او بگوید. امام به او گفت: «قبل از اینکه چیزی بگویی، بیا آزمون فیلتر سه‌گانه را اجرا کنیم!» مرد نمی‌دانست آن آزمون چیست. امام توضیح داد که این آزمون از سه سؤال ساده تشکیل شده است تا آنچه مرد قصد گفتنش را داشت، فیلتر کند. امام گفت: «فیلتر اول: آیا کاملاً مطمئنی که آنچه درباره آن شخص شنیده‌ای، حقیقت دارد؟» مرد پاسخ داد که مطمئن نیست، زیرا آن را فقط از شخص دیگری شنیده بود. امام سپس گفت: «فیلتر دوم: آیا آنچه درباره آن شخص شنیده‌ای، چیز خوبی بود؟» مرد پاسخ داد که خیر.

امام سپس گفت: «فیلتر سوم: آیا آنچه می‌خواهی به من بگویی، برای هیچ‌یک از ما سودی خواهد داشت؟» مرد پاسخ داد: «چندان نه.» امام پاسخ داد: «اگر آنچه می‌خواهی درباره آن شخص به من بگویی، نه حقیقت دارد، نه خوب است و نه سودی دارد، پس چه فایده‌ای دارد که آن را با من در میان بگذاری؟»

آزمون فیلتر سه‌گانه بسیار مهم است، به‌ویژه هنگامی که با مردم سروکار داریم. ما می‌توانیم از این آزمون استفاده کنیم هنگامی که به اشتراک می‌گذاریم: شایعاتی درباره دوستانمان بدون راستی‌آزمایی اطلاعات؛ توطئه‌ها (اطلاعات غلط یا گمراه‌کننده) در رسانه‌های اجتماعی بدون بررسی مجدد برای اطمینان از صحت آنها؛ یا سخنان (احادیث) از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بدون اطمینان از اینکه ایشان واقعاً آن کلمات را فرموده‌اند.

آیه ۱۲ یک مفهوم بزرگ اسلامی به نام «حسن ظن» را به ما می‌آموزد که به معنای خوش‌گمانی به دیگران است. برای مثال، ما باید به خداوند حسن ظن داشته باشیم. وقتی دعا می‌کنیم، اطمینان داریم که او دعای ما را اجابت خواهد کرد. اگر فوراً اجابت نشود، اطمینان داریم که خداوند در زمان مناسب برنامه بهتری برای ما دارد. اگر کار خوبی انجام دهیم، اطمینان داریم که او پاداش بزرگی به ما خواهد داد. اگر طلب مغفرت کنیم، اطمینان داریم که او ما را خواهد بخشید. اگر از این دنیا رخت بربندیم، اطمینان داریم که او ما را غرق رحمت خود خواهد کرد و به ما جنت (بهشت) خواهد داد.

ما همچنین باید به مردم خوش‌گمان باشیم و برایشان عذر بتراشیم. باید سعی کنیم برایشان عذر پیدا کنیم و اگر اشتباهی مرتکب شدند یا کمتر از حد انتظار ما عمل کردند، زود قضاوت نکنیم. اگر دوستی فوراً به پیام شما پاسخ نداد، این لزوماً به این معنی نیست که او شما را نادیده گرفته است. شاید او فقط به خاطر یک وضعیت اضطراری خیلی مشغول شده باشد. اگر پستی را که در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته‌اید، لایک نکنند، این به این معنی نیست که دیگر شما را دوست ندارند. شاید آن‌ها به سادگی آن را ندیده‌اند. خوش‌گمانی یا بدگمانی به دیگران نشان می‌دهد که ما واقعاً چه کسی هستیم. افراد خوب فکر می‌کنند دیگران خوب هستند و افراد بد فکر می‌کنند همه مردم بد هستند.

روزی روزگاری، کشاورزی زندگی می‌کرد که تبرش را گم کرده بود. او گمان می‌کرد همسایه‌اش دزد است. همسایه‌اش مثل یک دزد رفتار می‌کرد، مثل یک دزد راه می‌رفت و مثل یک دزد حرف می‌زد. همسر همسایه‌اش هم شبیه یک دزد بود. و بچه‌هایشان هم مثل دزدهای کوچک به نظر می‌رسیدند. وقتی صدای حرف زدنشان را می‌شنید، گمان می‌کرد دارند درباره تبر او حرف می‌زنند. وقتی صدای خندیدنشان را می‌شنید، گمان می‌کرد دارند او را مسخره می‌کنند. وقتی می‌دید که دارند تکالیفشان را انجام می‌دهند، گمان می‌کرد دارند برای دزدی بعدی‌شان نقشه می‌کشند.

دو روز بعد، درست زمانی که داشت برای جنگیدن با همسایگان مجرمش نقشه می‌کشید، تبر گمشده را زیر کپه‌ای کاه در حیاط پشتی خانه‌اش پیدا کرد. ناگهان، همسایه‌اش دیگر دزد نبود. همسر و بچه‌های همسایه هم عادی شدند. مرد متوجه شد که همسایگانش دزد نبودند—او خودش دزد بود زیرا آبروی آن‌ها را دزدیده بود.

مردی در فرودگاه منتظر پروازش بود. او از مغازه‌های فرودگاه یک کتاب و یک جعبه کوچک کلوچه خرید و سپس روبروی گیت نشست. هنگامی که مشغول خواندن کتاب بود، متوجه شد که پیرزنی که کنارش نشسته بود، با پررویی از کلوچه‌های خودش می‌خورد. مرد از رفتار او آزرده شد. هر بار که او یک کلوچه برمی‌داشت، او هم با خوشحالی یکی برمی‌داشت. سپس پرواز او اعلام شد و تنها یک کلوچه در جعبه باقی مانده بود. او به مرد نگاه کرد، کلوچه را نصف کرد، یک نیمه را در دهانش گذاشت و نیمه دیگر را به او تعارف کرد. مرد آن را از دستش قاپید، در حالی که او با لبخندی پهن بر لب از آنجا رفت.

امام ابراهیم بن ادهم عالمی و مردی صالح بود. روزی او با تعدادی از دوستانش نشسته بود که همسایه‌ای دور از کنارشان گذشت و به آنها سلام نکرد. ابراهیم نگفت: «چرا این مرد اینقدر متکبر است که حتی به ما سلام هم نمی‌کند؟» در عوض، او دستیاری را فرستاد تا از او بپرسد آیا حالش خوب است؟ آن مرد گفت که او نگران بود زیرا همسرش زایمان کرده بود و او تازه متوجه شده بود که هیچ لوازم و مایحتاجی در خانه ندارند. به همین دلیل، ذهنش آنقدر مشغول بود که فراموش کرده بود به امام سلام کند.

پس از شنیدن ماجرا، امام ابراهیم دلش برای آن مرد سوخت و به دستیارش گفت که به بازار برود و به اندازه کافی مایحتاج برای خانه آن مرد بخرد.

مردی سخاوتمند به نام یحیی بن طلحه بود. روزی همسرش به او گلایه کرد و گفت: «دوستانت آدم‌های خوبی نیستند، زیرا فقط وقتی پول داری به دیدنت می‌آیند، اما وقتی پول نداری هرگز سراغت را نمی‌گیرند.» او پاسخ داد: «این خود گواه آن است که آنها آدم‌های خوبی هستند، زیرا فقط زمانی به ما سر می‌زنند که می‌دانند ما توانایی کمک کردن به آنها را داریم. ولی وقتی چیزی برای عرضه نداریم، نمی‌خواهند باری بر دوش ما باشند.»

مردی سی سال پس از ترک دبستان، معلم خود را در رستورانی ملاقات کرد. او پرسید که آیا معلم او را به خاطر می‌آورد، اما معلم گفت مطمئن نیست. مرد گفت: «آیا به خاطر می‌آورید وقتی دانش‌آموز دیگری در همان کلاس یک ساعت زیبا به مدرسه آورد؟ در زمان استراحت ناهار، ساعت از کیف او دزدیده شد و او گریان نزد شما آمد تا سرقت ساعتش را گزارش دهد. شما به ما گفتید که با چشمان بسته کنار دیوار صف بکشیم. سپس کیف‌های ما را یکی یکی گشتید و سرانجام ساعت را در کیف یکی از دانش‌آموزان میانه صف پیدا کردید. دزد بسیار نگران شد که شما او را در مقابل تمام کلاس تحقیر خواهید کرد و شاید باعث اخراج او از مدرسه شوید. اما شما این کار را نکردید. شما به جستجو تا آخرین کیف ادامه دادید، قبل از اینکه از همه بخواهید چشمانشان را باز کنند و به سر جای خود بازگردند. سپس ساعت را به دانش‌آموزی که آن را گم کرده بود، بازگرداندید.»

مرد سپس اعتراف کرد: «من همان دزد بودم. اما به لطف شما، هیچ‌کس از کاری که کردم باخبر نشد.» معلم گلویی صاف کرد و گفت: «اوه، من هم نمی‌دانستم چه کسی آن را دزدیده بود، زیرا وقتی کیف‌ها را می‌گشتم، چشمانم را بسته نگه داشته بودم. من اشتباه تو را پوشاندم، به این امید که خداوند اشتباهاتم را بپوشاند.»

ابوبکر صدیق (رضی الله عنه)، پدر عایشه (رضی الله عنها)، به پسرعموی فقیرش مسطح (رضی الله عنه) انفاق می‌کرد. هنگامی که متوجه شد مسطح (رضی الله عنه) یکی از کسانی بود که درباره عایشه (رضی الله عنها) تهمت زده بود، تصمیم گرفت که دیگر به او کمک نکند. آیه ۲۲ نازل شد و به ابوبکر (رضی الله عنه) دستور داد که به انفاق به مسطح (رضی الله عنه) ادامه دهد و او را ببخشد. ابوبکر (رضی الله عنه) قول داد که به حمایتش ادامه دهد، به امید اینکه مغفرت و برکات خداوند را در عوض دریافت کند. این روایت را امام بخاری و امام مسلم نقل کرده‌اند.

خداوند دوست دارد که مردم به نیازمندان کمک کنند. به همین دلیل زکات یکی از پنج رکن اسلام است. شخص باید ۲.۵ درصد زکات بپردازد اگر پولی معادل ارزش ۸۵ گرم طلا داشته باشد و این پول به مدت یک سال قمری (۳۵۵ روز) پس‌انداز شده باشد. مردم همچنین تشویق می‌شوند که صدقه بدهند، که شامل هر مبلغی است که در هر زمانی از سال پرداخت شود. در زبان عربی، کلمه «زکات» به معنای پاک کردن و افزایش دادن است. اسلام پاداش بزرگی را برای انفاق وعده می‌دهد.

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «مال با صدقه دادن هرگز کم نمی‌شود.» {امام مسلم}

فرشتگان از خداوند می‌خواهند که ثروت کسانی را که انفاق می‌کنند، افزایش دهد.» {امام بخاری و امام مسلم}

این یک داستان واقعی است که سال‌ها پیش در افغانستان اتفاق افتاد. یک صاحب رستوران مقدار زیادی غذا برای شام پخت، به این امید که طبق معمول همه چیز را در شب بفروشد. ناگهان، یک طوفان بارانی شدید شروع شد که باعث قطع برق گردید. صاحب رستوران وحشت کرد زیرا هیچ‌کس آن شب به رستوران نمی‌آمد و آن‌ها نمی‌توانستند تمام غذا را در یخچال‌ها نگه دارند چون برق قطع بود.

بعد از رفتن آن‌ها، صاحب رستوران نشست تا حساب کند که اگر تمام غذا را دور بریزد چقدر ضرر خواهد کرد. ناگهان، یک اتوبوس بزرگ از ناکجاآباد پیدا شد و جلوی رستورانش توقف کرد. بیش از ۴۰ مسافر برای خرید شام از او آمدند. آن‌ها تمام غذا را خوردند و او حتی مجبور شد با اجاق گازش غذای بیشتری برایشان بپزد. آن شب، او بسیار بیشتر از هر شب دیگری پول درآورد به خاطر صدقه‌ای که به آن زن و فرزندانش داده بود.

عبدالله بن ابی بن سلول منافقی بود که در مدینه زندگی می‌کرد. او کنیزان خود را مجبور می‌کرد تا به روابط نامشروع تن دهند تا از این راه کسب درآمد کند. آن کنیزان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شکایت کردند، بنابراین آیه ۳۳ نازل شد تا به این عمل زشت پایان دهد. {امام مسلم}

منافقی به نام بِشر بر سر قطعه زمینی با مردی یهودی نزاع داشت. یهودی به او گفت: «بیایید نزد محمد (ص) برویم تا بین ما داوری کند.» اما بِشر نپذیرفت و گفت: «باید پیش کس دیگری برویم، زیرا پیامبر (ص) بین ما به عدالت داوری نخواهد کرد.» پس آیات ۴۷ تا ۵۰ نازل شد تا این نگرش غیرمؤمنانه را نکوهش کند. {امام طبری و امام قرطبی}

مانند بسیاری از سوره‌های مدنی، این سوره به اخلاق و اعمال ناپسند منافقان می‌پردازد. علما می‌گویند که نفاق دو نوع است: نفاق در عقیده، به این معنا که شخص تظاهر به مسلمانی می‌کند اما در باطن کافر است. قرآن می‌فرماید که این افراد در پایین‌ترین درجات جهنم خواهند بود و برای همیشه در آنجا خواهند ماند (نساء: ۱۴۵).

جامعه مسلمانان همواره از سوی دشمنان مختلف، چه در داخل و چه در خارج از مدینه، در معرض تهدید بود. برخی از اصحاب پیامبر از ایشان پرسیدند که آیا قرار است همچنان در ترس و بیم زندگی کنند؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنها فرمودند که به زودی در صلح و آرامش زندگی خواهند کرد و بر بخش‌های وسیعی از جهان مسلط خواهند شد. ظرف چند سال، تمام شبه جزیره عربستان تحت حاکمیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) درآمد.

مدت کوتاهی پس از رحلت ایشان، یک ارتش کوچک مسلمان توانست دو ابرقدرت جهان (امپراتوری‌های روم و ایران) را همزمان شکست دهد. حکومت مسلمانان بر بخش‌های وسیعی از آسیا، آفریقا و اروپا گسترش یافت؛ از چین در شرق تا اقیانوس اطلس در غرب، شامل تمام شمال آفریقا و برخی از بخش‌های اروپا مانند ترکیه و اسپانیا. {امام ابن کثیر}

آیه ۶۱ می‌فرماید که بر نابینا و لنگ و بیمار حرجی نیست که همراه سپاه مسلمانان خارج نشوند.

همچنین، برخی از مسلمانان کلیدهای خانه‌هایشان را به یکی از کسانی که نمی‌توانستند به جنگ بروند (مانند نابینا، لنگ یا بیمار) یا به خویشاوندان خودشان می‌دادند و از آنها می‌خواستند که هر زمان خواستند وارد خانه‌هایشان شده و غذا میل کنند، اما این افراد از انجام این کار حیا می‌کردند. {امام ابن کثیر}

این آیات برای اصلاح برخی از رفتارهای ناپسند برخی از صحابه، به ویژه در برخورد با پیامبر (ص)، نازل شد. هنگامی که پیامبر (ص) و یارانش برای محافظت از مدینه در برابر نیروهای دشمن مشغول حفر خندق بودند، برخی از منافقان بدون اجازه پیامبر (ص) مخفیانه دور می‌شدند. برخی از آنها در حالی که پیامبر (ص) روز جمعه مشغول ایراد خطبه بودند، از مسجد خارج می‌شدند. آنها پشت دیگر صحابه پنهان می‌شدند و هرگاه فرصتی می‌یافتند، فرار می‌کردند. هنگامی که پیامبر (ص) برای یک گردهمایی عمومی فراخوان می‌دادند، آنها دعوت را جدی نمی‌گرفتند. برخی از آنها پیامبر را با نام صدا می‌زدند و می‌گفتند: «ای محمد!»