ممتحنه
المُمْتَحَنَة
المُمتَحِنَہ
LEARNING POINTS
این سوره به مسلمانان توصیه میکند که با غیرمسلمانانی که به جامعه مسلمانان آزار نمیرسانند یا با آن نمیجنگند، با مهربانی و عدالت رفتار کنند.
نصایح دیگری به پیامبر و مؤمنان در مورد چگونگی برخورد با زنان بتپرستی که مکه را ترک میکنند تا به مسلمانان در مدینه بپیوندند و همچنین کسانی که اسلام را میپذیرند، ارائه شده است.
اما اگر کسی به مسلمانان حمله میکند، آنگاه روا نیست که با آنها روابط حسنه داشت یا اطلاعاتی را به آنها سپرد که ممکن است به جامعه آسیب برساند.
BACKGROUND STORY
پس از سالها جنگ و درگیری میان بتپرستان و مسلمانان مدینه، پیامبر تصمیم گرفتند که با صلح و آرامش به همراه ۱۴۰۰ نفر از یارانشان برای عمره به مکه بروند. اگرچه مکیان تا سال بعد به آنها اجازه ورود به مسجدالحرام را ندادند، اما یک پیمان صلح ۱۰ ساله در محلی به نام حدیبیه، درست در خارج از شهر مکه، امضا شد. با این حال، بتپرستان در کمتر از دو سال با کشتن تعدادی از مسلمانان، این پیمان را شکستند.
بنابراین، پیامبر به یارانشان فرمودند که قصد دارند سپاهی را برای فتح شهر رهبری کنند. ایشان به همه فرمودند که این اطلاعات را برای هیچکس در مکه فاش نکنند. با این حال، یکی از یاران به نام حاطب نامهای هشدارآمیز به مکیان فرستاد، به این امید که مکیان در ازای این لطف، در صورتی که مسلمانان موفق به ورود به شهر نشوند، از فرزندان و بستگانش که هنوز در مکه بودند، محافظت کنند. طولی نکشید که پیامبر وحیای درباره کاری که حاطب کرده بود، دریافت کردند. بنابراین ایشان تعدادی از یاران را فرستادند تا مانع رسیدن نامه به مکه شوند. حاطب بعدها مورد بخشش قرار گرفت. مکه با صلح و آرامش تسلیم سپاه مسلمانان شد و مردم مکه مورد عفو پیامبر قرار گرفتند. (به روایت امام بخاری و امام مسلم)
اعتماد کردن به دشمن
1ای کسانی که ایمان آوردهاید! دشمنان من و دشمنان خودتان را اولیا (و دوستان صمیمی) نگیرید، در حالی که شما با آنها دوستی میکنید و آنها به حقّی که برای شما آمده کفر ورزیدهاند. آنها پیامبر و شما را فقط به خاطر ایمانتان به الله، پروردگارتان، از مکه بیرون راندند. اگر برای جهاد در راه من و طلب خشنودی من هجرت کردهاید، پس آنها را به دوستی نگیرید، در حالی که شما اسرار مؤمنان را به خاطر دوستی با آنها برای مشرکان فاش میکنید. و من به آنچه پنهان میکنید و آنچه آشکار میسازید داناترم. و هر کس از شما چنین کند، به راستی از راه راست گمراه شده است. 2اگر بر شما دست یابند، دشمنان آشکار شما خواهند بود و با دستها و زبانهایشان به شما آزار میرسانند و آرزو میکنند که شما کافر شوید. 3خویشاوندان شما و فرزندانتان در روز قیامت به شما سودی نمیرسانند. او میان شما جدایی میافکند. و الله به آنچه میکنید بیناست.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمۡ أَوۡلِيَآءَ تُلۡقُونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَقَدۡ كَفَرُواْ بِمَا جَآءَكُم مِّنَ ٱلۡحَقِّ يُخۡرِجُونَ ٱلرَّسُولَ وَإِيَّاكُمۡ أَن تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ رَبِّكُمۡ إِن كُنتُمۡ خَرَجۡتُمۡ جِهَٰدٗا فِي سَبِيلِي وَٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِيۚ تُسِرُّونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَأَنَا۠ أَعۡلَمُ بِمَآ أَخۡفَيۡتُمۡ وَمَآ أَعۡلَنتُمۡۚ وَمَن يَفۡعَلۡهُ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ 1إِن يَثۡقَفُوكُمۡ يَكُونُواْ لَكُمۡ أَعۡدَآءٗ وَيَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ وَأَلۡسِنَتَهُم بِٱلسُّوٓءِ وَوَدُّواْ لَوۡ تَكۡفُرُونَ 2لَن تَنفَعَكُمۡ أَرۡحَامُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُمۡۚ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَفۡصِلُ بَيۡنَكُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ3
Verse 2: این اشاره به آیات ۸۰:۳۴-۳۷ است که میفرمایند در روز قیامت اعضای خانواده از یکدیگر میگریزند.
الگوی ابراهیم و پیروانش
4شما مؤمنان، در ابراهیم و کسانی که با او بودند، الگوی نیکویی دارید؛ آنگاه که به قوم (مشرک) خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جای خدا میپرستید، بیزاریم. ما به شما کفر ورزیدهایم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی آشکار شده است، تا زمانی که تنها به خدای یگانه ایمان بیاورید.» مگر سخن ابراهیم به پدرش که گفت: «من قطعاً برای تو آمرزش میطلبم، و در برابر خدا هیچ کاری برایت نمیتوانم بکنم.» 5مؤمنان دعا کردند: «پروردگارا! بر تو توکل کردیم و به سوی تو بازگشتیم و بازگشت (همه) به سوی توست. پروردگارا! ما را مایه فتنه کافران قرار مده و ما را بیامرز، پروردگارا! همانا تویی مقتدر و حکیم.» 6به راستی برای شما در (رفتار) آنان سرمشقی نیکو است، برای کسی که به خدا و روز قیامت امید دارد. و هر کس روی برگرداند، پس همانا خداوند بینیاز و ستوده است.
قَدۡ كَانَتۡ لَكُمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذۡ قَالُواْ لِقَوۡمِهِمۡ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُاْ مِنكُمۡ وَمِمَّا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرۡنَا بِكُمۡ وَبَدَا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةُ وَٱلۡبَغۡضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥٓ إِلَّا قَوۡلَ إِبۡرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسۡتَغۡفِرَنَّ لَكَ وَمَآ أَمۡلِكُ لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۖ رَّبَّنَا عَلَيۡكَ تَوَكَّلۡنَا وَإِلَيۡكَ أَنَبۡنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ 4رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ وَٱغۡفِرۡ لَنَا رَبَّنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ 5لَقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِيهِمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَۚ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ6
BACKGROUND STORY
برخی از مسلمانان نگران بودند زیرا بعضی از خویشاوندانشان دشمن اسلام بودند و گاهی اوقات هر دو طرف مجبور به جنگیدن با یکدیگر میشدند. آیه زیر برای تسلی دادن به آن مسلمانان نازل شد، با این امید که شاید روزی خداوند بین آنها صلح و آشتی برقرار کند. برخی از بدترین دشمنان اسلام در نهایت مسلمان شدند. {روایت شده از امام ابن کثیر}
دشمنان دیروز، دوستان فردا
7امید است که خدا میان شما و کسانی از آنان که با ایشان دشمنی میورزید، دوستی برقرار سازد. و خدا تواناست، و او آمرزنده و مهربان است.
۞ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَجۡعَلَ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَ ٱلَّذِينَ عَادَيۡتُم مِّنۡهُم مَّوَدَّةٗۚ وَٱللَّهُ قَدِيرٞۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ7
BACKGROUND STORY
اسماء، دختر ابوبکر (رضی الله عنها)، از پیامبر اکرم (ص) پرسید: مادرم مسلمان نیست و برای دیدارم آمده است، به امید اینکه هدیهای از من بگیرد. آیا میتوانم به او چیزی بدهم؟ پیامبر (ص) فرمودند: بله، به مادرت نیکی کن. پس این آیه نازل شد. {به روایت بخاری و مسلم}
مهربانی با غیرمسلمانان
8خداوند شما را از نیکی کردن و رفتار عادلانه با کسانی که با شما نجنگیدند و شما را از دیارهایتان بیرون نکردند، نهی نمیکند. همانا خداوند عدالتپیشگان را دوست دارد. 9خداوند تنها شما را از دوستی با کسانی نهی میکند که به خاطر دینتان با شما جنگیدند و شما را از دیارهایتان بیرون راندند یا در بیرون راندن شما پشتیبانی کردند. و هر کس آنان را ولیّ خود گیرد، پس آنان همان ستمکارانند.
لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ 8إِنَّمَا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ قَٰتَلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَأَخۡرَجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ وَظَٰهَرُواْ عَلَىٰٓ إِخۡرَاجِكُمۡ أَن تَوَلَّوۡهُمۡۚ وَمَن يَتَوَلَّهُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ9
BACKGROUND STORY
بر اساس صلح حدیبیه (که در ابتدای این سوره ذکر شده است)، مسلمانانی که از اسلام خارج شده و به بتپرستان در مکه میپیوستند، به مدینه بازگردانده نمیشدند، و بتپرستانی که اسلام آورده و به مسلمانان در مدینه میپیوستند، به مکه بازگردانده میشدند، به جز زنان. اگرچه این پیمان عموماً برای مسلمانان ناعادلانه بود، پیامبر امید داشت که صلح را بین مسلمانان و بتپرستان برقرار کند. بر اساس آیات بعدی، از مسلمانان خواسته شده است که اطمینان حاصل کنند این زنان واقعاً به دلیل علاقه به اسلام به مدینه مهاجرت کردهاند، نه صرفاً به این دلیل که میخواستند از شوهران بتپرست خود جدا شوند. اگر این زنان بعداً با مردان مسلمان ازدواج میکردند، شوهران سابق بتپرستشان باید مهریه خود را پس میگرفتند. (توسط امام ابن کثیر ثبت شده است)
نکاح زنان مهاجر
10ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که زنان مؤمن به عنوان مهاجران نزد شما میآیند، پس آنان را بیازمایید؛ خداوند به ایمانشان داناتر است. پس اگر آنان را مؤمن یافتید، دیگر ایشان را به سوی کافران بازنگردانید. نه این زنان برای کافران حلالند و نه کافران برای این زنان حلالند.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا جَآءَكُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ مُهَٰجِرَٰتٖ فَٱمۡتَحِنُوهُنَّۖ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِإِيمَٰنِهِنَّۖ فَإِنۡ عَلِمۡتُمُوهُنَّ مُؤۡمِنَٰتٖ فَلَا تَرۡجِعُوهُنَّ إِلَى ٱلۡكُفَّارِۖ لَا هُنَّ حِلّٞ لَّهُمۡ وَلَا هُمۡ يَحِلُّونَ لَهُنَّۖ وَءَاتُوهُم مَّآ أَنفَقُواْۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ أَن تَنكِحُوهُنَّ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّۚ وَلَا تُمۡسِكُواْ بِعِصَمِ ٱلۡكَوَافِرِ وَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقۡتُمۡ وَلۡيَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقُواْۚ ذَٰلِكُمۡ حُكۡمُ ٱللَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡۖ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ10
هنگامی که هدایای ازدواج به مسلمانان پس داده نمیشوند
11و اگر همسرانتان از شما جدا شده و به سوی کافران رفتند، و شما (در مقابل) غنیمتی به دست آوردید، پس به کسانی که همسرانشان به سوی کافران رفتهاند، معادل آنچه (مهر) پرداخت کردهاند، بپردازید. و از خداوندی که به او ایمان دارید، پروا کنید.
وَإِن فَاتَكُمۡ شَيۡءٞ مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُمۡ إِلَى ٱلۡكُفَّارِ فَعَاقَبۡتُمۡ فََٔاتُواْ ٱلَّذِينَ ذَهَبَتۡ أَزۡوَٰجُهُم مِّثۡلَ مَآ أَنفَقُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ11
هنگام مسلمان شدن
12ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو میآیند تا با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، و دزدی نکنند، و زنا نکنند، و فرزندان خود را به دروغ به شوهرانشان نسبت ندهند، و در هیچ امر معروفی از تو نافرمانی نکنند، پس بیعتشان را بپذیر و برایشان از خدا آمرزش بخواه. همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِذَا جَآءَكَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ يُبَايِعۡنَكَ عَلَىٰٓ أَن لَّا يُشۡرِكۡنَ بِٱللَّهِ شَيۡٔٗا وَلَا يَسۡرِقۡنَ وَلَا يَزۡنِينَ وَلَا يَقۡتُلۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ وَلَا يَأۡتِينَ بِبُهۡتَٰنٖ يَفۡتَرِينَهُۥ بَيۡنَ أَيۡدِيهِنَّ وَأَرۡجُلِهِنَّ وَلَا يَعۡصِينَكَ فِي مَعۡرُوفٖ فَبَايِعۡهُنَّ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُنَّ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ12
Verse 12: برخی از بتپرستان فرزندان خود را (بهویژه دختران) از ترس فقر یا ننگ میکشتند.
اعتماد به دشمن
13ای کسانی که ایمان آوردهاید! با قومی که خداوند بر آنان خشم گرفته است، دوستی نکنید. آنان از آخرت ناامید شدهاند، همانگونه که کافران از (رستاخیز) اهل قبرها ناامیدند.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَوَلَّوۡاْ قَوۡمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ قَدۡ يَئِسُواْ مِنَ ٱلۡأٓخِرَةِ كَمَا يَئِسَ ٱلۡكُفَّارُ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡقُبُورِ13